Charterparty Sözleşmesi Türleri: Voyage, Time ve Bareboat Charter Karşılaştırması

Deniz taşımacılığında yük nakliyatı tek tip bir sözleşme yapısı üzerinden yürümez. Yük sahibinin ihtiyaçlarına, ticari ilişkinin süresine ve tarafların gemi işletmesi üzerinde ne kadar kontrol üstlenmek istediğine bağlı olarak armatörler ve chartererlar (kiracılar) ilişkilerini üç ana charterparty (çarter sözleşmesi) türünden biriyle kurar: voyage charter (sefer çarteri), time charter (zaman çarteri) ve bareboat charter (çıplak gemi kiralaması, demise charter). Bu üç yapı; risk, maliyet ve kontrolü birbirinden oldukça farklı biçimlerde dağıtır ve her biri kendi standart sözleşme formlarını, içtihatlarını ve piyasa uygulamalarını geliştirmiştir. Bu farkları anlamak; charter işlemleri, gemi finansmanı, deniz sigortacılığı ve deniz hukuku uyuşmazlıkları ile ilgilenen herkes için temel bir gerekliliktir.

Bu makalede her charter türünün belirleyici özellikleri ortaya konacak, uygulamada en çok önem taşıyan boyutlar (kontrol, maliyet paylaşımı, süre ve risk) üzerinden karşılaştırma yapılacak ve ticari tarafların bu üç yapı arasında nasıl tercih yaptığına dair bir değerlendirmeyle sonuca varılacaktır.

Charterparty Nedir?

Charterparty, bir armatörün gemisini veya geminin taşıma kapasitesini, bir bedel karşılığında chartererın kullanımına sunmayı kabul ettiği sözleşmedir. Terim, Latince carta partita (bölünmüş belge) ifadesinden gelir; tarihsel olarak sözleşme tek bir kâğıda iki kez yazılır, sonra kâğıt ikiye bölünerek her taraf birbirini tamamlayan bir yarısını elinde tutardı. Günümüzde charterparty sözleşmeleri neredeyse her zaman BIMCO (Baltık ve Uluslararası Denizcilik Konseyi) gibi kuruluşların yayımladığı standart formlar üzerine kurulur ve işlemin özelliklerine göre müzakere edilen ek maddelerle (rider) uyarlanır.

Üç charter türü esas olarak tek bir konuda birbirinden ayrılır: armatörden charterera ne kadar operasyonel ve ticari kontrolün geçtiği ve buna bağlı olarak maliyet ile riskin nasıl paylaşıldığı konusunda.

Voyage Charter (Sefer Çarteri)

Voyage charterda armatör, belirli bir yükü (veya belirli sayıda seferi yapmayı) belirlenmiş limanlar arasında taşımayı, navlun (freight) karşılığında taahhüt eder. Gemi bu süreç boyunca tamamen armatörün operasyonel kontrolü altında kalır: mürettebatı armatör sağlar, yakıt (bunker), liman masrafları ve diğer işletme giderlerini armatör karşılar ve armatörün kontrolünde olan nedenlerle kaybedilen zamanın riski de armatöre aittir.

Temel Özellikler

• Kapsamı: Bir zaman dilimi ile değil, yük ve sefer ile tanımlanır. Üzerinde anlaşılan yük taşınıp boşaltıldığında charter sona erer.
• Maliyet Paylaşımı: Sefer masraflarını (yakıt, mürettebat ücretleri, liman resimleri) armatör üstlenir çünkü bu maliyetler armatörün belirlediği navlun oranına dâhil edilmiştir.
• Chartererın Rolü: Chartererın başlıca yükümlülüğü, üzerinde anlaşılan yükü temin etmek ve navlunu ödemektir, geminin işletilmesiyle ilgili hemen her şeyi armatör üstlenir.
• Standart Form: En yaygın kullanılan voyage charterparty formu BIMCO’nun GENCON formudur, bunun tahıl, kömür veya tanker ticaretine özgü formları da (örneğin petrol için ASBATANKVOY) kullanılır.
• Ödeme: Navlun genellikle günlük kira bedeli şeklinde değil, taşınan yük tonu başına veya götürü (lump sum) usulüyle hesaplanır. Nitekim voyage charterda navlun ton başına ya da toplu bir bedel üzerinden belirlenebilir.
• Bekleme Süresi (Laytime) ve Demuraj: Yükleme ve boşaltma hızı armatörün maliyetini geri kazanmasını doğrudan etkilediğinden voyage charter sözleşmelerinde ayrıntılı laytime hükümleri yer alır. İzin verilen süreyi aşan gecikmeler için charterer demuraj öder, sürenin erken tamamlanması durumunda ise bazı sözleşmelerde armatör charterera “despatch” (hız primi) öder.

Voyage charter, belirli bir yük partisini (tahıl, kömür, cevher, ham petrol gibi) gemi işletmesinin yüklerini üstlenmeden taşımak isteyen yük sahipleri veya ticaret şirketleri için uygundur. Charterer açısından operasyonel yükü ve sorumluluğu en az olan seçenektir ancak geminin kullanımı önceden anlaşılmış olan sefer ile sınırlı kaldığından esneklik açısından en kısıtlayıcı olanıdır.

Time Charter (Zaman Çarteri)

Time charterda armatör, tam donanımlı ve mürettebatlı bir gemiyi belirli bir süre için (birkaç aydan birkaç yıla kadar değişebilir) chartererın kullanımına sunar, karşılığında genellikle günlük veya aylık oran şeklinde ifade edilen kira (hire) bedeli alır. Voyage charterdan farklı olarak charter süresi boyunca geminin nerede ticaret yapacağına (anlaşılan ticaret sınırları dâhilinde) armatör değil charterer karar verir.

Temel Özellikler

• Maliyet Paylaşımı: Genellikle yakıt ve sefere ilişkin liman masraflarını charterer öder. Mürettebat ücretlerini, gemi bakımını ve sigortayı armatör karşılar.
• Standart Form: Güncel NYPE 2015 revizyonuyla NYPE (New York Produce Exchange) formu sıklıkla kullanılır, BIMCO’nun BALTIME gibi kendi time charter formları da kullanılır.
• Off-Hire Riski: Time charterların ayırt edici özelliklerinden biri gemi veya mürettebat kaynaklı eksikliklerden doğan zaman kaybı riskini armatöre geri yükleyen off-hire maddesidir. Charterer bu dönem için kira ödemesini basitçe durdurur.
• Ödeme: Kira, gemi fiilen yük taşıyor olsun ya da olmasın periyodik olarak (genellikle her 15 veya 30 günde bir, peşin) ödenir ancak arıza, kuru havuz veya benzer armatör kaynaklı durumlarda geminin kullanılamadığı dönemlerde ödemeyi askıya alan “off-hire” (kira dışı) maddeleri buna istisna oluşturur.
• Kontrol Paylaşımı: Armatör “nautik” ya da teknik yönetimi elinde tutar; bunun içinde mürettebat, seyrüsefer, bakım, denize elverişlilik ve geminin sigortası (tekne-makine ve P&I) da vardır. Charterer ise “ticari kontrolü” üstlenir; yük, rota ve uğranacak limanlara, sözleşmedeki ticaret sınırları ve güvenli liman garantileri çerçevesinde karar verir.

Time charter, charterera voyage chartera kıyasla çok daha fazla ticari esneklik sağlar (birden fazla yükü bağlama, gemiyi yeniden konumlandırma veya liner tipi, yani hat tipi, bir hizmette çalıştırma imkânı gibi) ve bunu yaparken geminin teknik işletme yükünü armatörde bırakır. Tonaj sahibi olmadan filo esnekliği isteyen operatörler ile mürettebat ve bakım kontrolünden vazgeçmeden belirli bir dönem boyunca istikrarlı gelir isteyen armatörlerin tercih ettiği bir yapıdır.

Bareboat Charter (Çıplak Gemi Kiralaması/Demise Charter)

Bareboat charter (demise charter olarak da bilinir) nitelik olarak diğer iki türden temelden farklıdır. Bu bir taşıma sözleşmesinden çok, geminin kendisinin kiralanmasına daha yakındır. Armatör gemiyi mürettebatsız, yakıtsız ve ikmalsiz teslim eder. Charterer ise geminin tam zilyetliğini ve kontrolünü devralır ve charter süresi boyunca fiilen armatörün yerine geçer.

Temel Özellikler

• Standart Form: Sektörde başlıca kullanılan form, güncel olarak BARECON 2017 revizyonuyla BIMCO’nun BARECON formudur.
• Süre: Bareboat charterlar genellikle uzun vadelidir. Çoğu zaman birkaç yıl sürer ve finansal kiralama (finance lease) yapılarında bazen geminin ekonomik ömrünün büyük bir kısmını kapsayabilir.
• Tam Operasyonel Devir: Charterer, anlaşılan charter süresi boyunca sonraki tüm taşıma operasyonlarının her yönünden (mürettebat, yük, yakıt ikmali ve tedarik gibi lojistik işler dâhil) tam sorumluluğu üstlenir.
• Bakım, Sigorta ve Klas: Charterer genellikle geminin klasının sürdürülmesinden, tekne-makine ve P&I sigortalarının düzenlenmesinden ve tüm işletme giderlerinin karşılanmasından sorumludur ancak bu mali yükümlülüklerin ayrıntıları sözleşmeden sözleşmeye büyük ölçüde farklılık gösterebilir.
• Finansal Nitelik: Bareboat charterlar sıklıkla finansman aracı olarak kullanılır mesela bir armatörün gemiyi bir finans kuruluşuna satıp aynı anda bareboat charter yoluyla geri kiraladığı sat-kirala-geri al (sale-and-leaseback) düzenlemelerinde ya da chartererın süre sonunda geminin mülkiyetini devraldığı taksitli satış (hire-purchase) yapılarında.
• Mürettebat: Charterer, kaptan ve mürettebatı kendisi işe alır, istihdam eder ve ücretlerini öder; bu kişiler seyrüsefer ve işletme açısından chartererın çalışanı sayılır. Bu ayrım sorumluluk açısından kritiktir çünkü operasyonel sorumluluk bakımından genellikle tescilli armatör değil, bareboat charterer “owner pro hac vice” (o iş için armatör) olarak kabul edilir.

Charterer, normalde sahiplikle ilişkilendirilen yükümlülük ve risklerin neredeyse tamamını üstlendiğinden bareboat charterların kendine özgü düzenleyici ve sigorta sonuçları vardır: bayrak, klas kuruluşu ve donanım (manning) düzenlemelerinin seçimi de genellikle charterera geçer.

Hukuki ve Riske İlişkin Değerlendirmeler

Üç charter türü de büyük hukuk sistemlerinde, taşıyıcı ile yük ilgilisi arasındaki ilişkiyi düzenleyen konşimentodan (bill of lading) ayrı sözleşmeler olarak ele alınır. Londra’nın deniz tahkiminin merkezi olması nedeniyle tarihsel olarak charterparty uyuşmazlıklarında en etkili hukuk sistemi olan İngiliz hukukunda, mahkemeler denize elverişlilik yükümlülükleri, time charterlarda “güvenli liman” garantilerinin kapsamı ve off-hire riskinin paylaşımı gibi konularda kapsamlı bir içtihat geliştirmiştir. London Maritime Arbitrators Association (LMAA) ve benzeri kuruluşlar, charterparty uyuşmazlıklarının büyük bölümünü, standart formlara dâhil edilen maddeler uyarınca tahkim yoluyla çözümlemektedir.

Her üç yapıda da tekrar eden pratik bir sorun üçüncü taraflara (yük talepleri dâhil) karşı sorumluluğun paylaşımıdır. Voyage veya time charterda, mürettebatı armatör sağladığı için Hague-Visby Kuralları gibi düzenlemeler kapsamında yük sorumluluğu açısından genellikle tescilli armatör “taşıyıcı” sıfatını korur. Bareboat charterda ise geminin işletimini tescilli armatör değil charterer kontrol ettiğinden sorumluluk analizi değişir. Bu ayrım, kaza ve kirlilik sorumluluğu rejimlerinde, sorumluluk sınırlaması sözleşmeleri de dâhil olmak üzere, önemli sonuçlar doğurur.

Yapılar Arasında Tercih

Voyage, time ve bareboat charter arasındaki seçim genellikle üç soruya indirgenir:

1. Ticari ilişkinin ne kadar süreceği öngörülüyor? Voyage charterlar doğası gereği kısa vadeli ve işlem bazlıdır, time charterlar belirli bir dönem boyunca sürer, bareboat charterlar genellikle en uzun süreli olanıdır ve içerik olarak sahipliğe en yakın olanıdır.
2. Operasyonel riski taşımaya en uygun taraf kimdir? Voyage charterlar operasyonel riskin neredeyse tamamını armatöre yükler, time charterlar bunu ticari ve teknik ayrım çizgisi boyunca böler, bareboat charterlar ise riskin neredeyse tamamını charterera yükler.
3. Charterer ne kadar operasyonel kontrol istiyor veya buna ihtiyaç duyuyor? Tek bir yükü taşıyan bir ticaret şirketinin mürettebat ve teknik yönetim yükünü üstlenmesi için pek bir neden yoktur, voyage charter yeterlidir. Birden fazla yük üzerinden ticari pozisyon oluşturan bir operatör, time charterın esnekliğinden yararlanır. Uzun vadeli bir filo pozisyonu kurmak veya gemi finansmanı yapılandırmak isteyen taraf bareboat chartera yönelir.

Sonuç

Voyage, time ve bareboat charter, tek bir yelpazenin üç noktasını temsil eder. Bir uçta salt bir taşıma sözleşmesi, diğer uçta ise işlevsel olarak sahipliğe oldukça yakın bir yapı vardır. Voyage charter, chartererın asgari düzeyde dâhil olduğu tek bir yük hareketine uygundur. Time charter, armatörün teknik sorumluluğu korurken charterera ticari kontrol veren bir orta yol sunar. Bareboat charter ise armatörün operasyonel rolünün neredeyse tamamını charterera devrederek bir taşıma sözleşmesi olduğu kadar bir finansman ve filo yapılandırma aracı hâline gelir. Doğru yapının seçimi için söz konusu sefer ya da programın altında yatan ticari hedef, sözleşme süresi ve risk toleransının birlikte tartılmasını gerektirir.

İletişim