Anonim Şirketlerde Azınlık Pay Sahiplerinin Hakları ve Haklı Sebeple Fesih Davaları

Anonim şirketlerde azınlık hakları, çoğunluk karşısında pay sahibine belirli koruma imkânları sağlamaktaysa da şirket içindeki her uyuşmazlık şirketin feshini haklı kılmayacaktır. Bu nedenle somut olayda hangi hakkın ihlal edildiğinin ve hangi hukuki yola başvurulacağının baştan doğru belirlenmesi önemlidir. Özellikle üç ay ve 10 gün gibi kısa başvuru süreleri hak kaybı yaşanmaması adına bu ayrım önem arz etmektedir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (“TTK”), “azlık” (azınlık) terimini kullanır. Halka açık olmayan anonim şirketlerde sermayenin en az %10’unu, halka açık şirketlerde ise en az %5’ini temsil eden pay sahipleri kanuni azlık haklarından yararlanabilir. Ancak bu eşikler, daha düşük orandaki bir pay sahibinin korumasız olduğu anlamına gelmez. Bilgi alma, inceleme, özel denetim talebini genel kurula taşıma ve belirli şartlarla dava açma gibi bazı haklar her pay sahibine tanınmıştır.

Öncelikle belirlenmesi gereken husus ihlal edildiği ileri sürülen hakkın niteliğidir. Bu kapsamda, talebin bireysel bir pay sahipliği hakkına mı, kanuni azınlık hakkına mı dayandığı veyahut belirli bir genel kurul kararına mı yöneldiği yoksa ortaklık ilişkisinin devamını çekilmez hâle getiren yapısal bir sorun mu teşkil ettiğine göre başvurulacak hukuki yol değişecektir.

Başlıca Azınlık Hakları ile Bireysel Pay Sahipliği Haklarının Ayrımı

TTK m. 357 uyarınca pay sahipleri eşit şartlarda eşit işleme tabi tutulur. Bu ilke mutlak bir aynılık değil, aynı durumda bulunan pay sahiplerine haklı bir neden olmadan farklı davranılmaması güvencesidir. Genel kurula katılma, oy kullanma, kanuni şartlar içinde kâr payına katılma ve pay sahipliği konumunu koruyan davalara başvurma da bireysel hak alanının parçalarıdır.

Bu kapsamda, hakları üç başlık altında ayırmak mümkündür:

• Her Pay Sahibine Ait Haklar: TTK m. 437’deki bilgi alma ve inceleme hakkı, gerekli ön koşullar sağlandığında TTK m. 438 uyarınca genel kuruldan özel denetim isteme, TTK m. 446’daki şartlarla iptal davası açma ve TTK m. 555 uyarınca şirket zararının tazminini isteme.
• Esas Sözleşmeye Bağlı Temsil Hakkı: TTK m. 360 kapsamındaki yönetim kurulunda temsil, yalnızca %10 veya %5 eşiğine ulaşmakla kendiliğinden doğmaz. Esas sözleşmede belirli pay gruplarına, özellikleriyle grup oluşturan pay sahiplerine veya azlığa bu hak tanınmış olmalıdır.
• Kanuni Azlık Hakları: Genel kurulu toplantıya çağırma veya gündeme madde ekletme, finansal tabloların görüşülmesini erteletme, özel denetim talebi reddedildiğinde belirli şartlarla mahkemeye gitme, nama yazılı pay senedi bastırılmasını isteme ve haklı sebeple fesih davası açma. Pay sahipliği yapısı kurulurken yalnız kanuni asgari korumalara güvenmek yerine oy, yönetim, bilgi akışı ve çıkış mekanizmalarının baştan tasarlanması gerekir.

Başlıca Azlık Hakları ve Kullanım Şartları

Genel Kurulu Çağırma ve Gündeme Madde Ekletme

TTK m. 411’e göre kanuni azlık, gerektirici sebepleri ve gündemi yazarak yönetim kurulundan genel kurulu toplantıya çağırmasını isteyebilir. Genel kurul zaten toplanacaksa karara bağlanması istenen konu gündeme ekletilebilir. Çağrı ve gündeme madde konulması istemi noter aracılığıyla yapılır. Gündem istemi, çağrı ilanının Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde yayımlanmasına ilişkin ilan ücreti yatırılmadan önce yönetim kuruluna ulaşmalıdır. Esas sözleşme, bu çağrı hakkını daha düşük bir pay oranına da tanıyabilir.

Yönetim kurulu istemi reddeder veya yedi iş günü içinde olumlu cevap vermezse aynı pay sahipleri şirket merkezindeki asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. Mahkeme gerek görürse gündemi düzenleyip çağrıyı yapmak üzere kayyım atar, kararı kesindir. İstem kabul edilmişse genel kurul en geç 45 gün içinde yapılacak şekilde çağrılmalıdır.

Finansal Tabloların Görüşülmesini Erteletme

Finansal tabloların ve bunlara bağlı konuların yeterli açıklama olmadan karara bağlanması ciddi bir denetim boşluğu yaratabilir. TTK m. 420 uyarınca kanuni azlık, finansal tabloların ve bunlarla bağlantılı konuların görüşülmesinin bir ay sonraya bırakılmasını isteyebilir. Erteleme için ayrıca genel kurul kararı alınması gerekmez, talep üzerine toplantı başkanı görüşmeyi erteler.

İkinci kez erteleme istenebilmesi daha sıkı bir koşula bağlıdır. İlk toplantıda itiraz edilip tutanağa geçirilen noktalar hakkında dürüst hesap verme ölçüsüne uygun cevap verilmemiş olması gerekir, aksi hâlde bir kez daha erteleme istenemez. Bu nedenle itirazların genel ifadelerle değil, finansal tablo kalemleri ve açıklanması istenen işlemler belirtilerek tutanağa geçirilmesi önem taşır.

Bilgi Alma, İnceleme ve Özel Denetim

TTK m. 437’deki bilgi alma ve inceleme hakkı pay oranına bağlı değildir. Her pay sahibi genel kurulda yönetim kurulundan şirket işleri, denetçiden ise denetimin yürütülmesi ve sonuçları hakkında bilgi isteyebilir. Bilgi yalnız şirket sırrının açıklanması veya korunması gereken şirket menfaatinin tehlikeye girmesi gerekçesiyle reddedilebilir, ret gerekçesi somut olayda denetlenebilir olmalıdır.

İstem açıkça reddedilmişse pay sahibi, reddi izleyen 10 gün içinde şirket merkezindeki asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. İstemin cevapsız bırakılması, ertelenmesi veya fiilen bilgi verilmemesi hâllerinde ise Kanun “makul bir süre” sonrasında başvuruya izin verir. Bilgi alma ve inceleme hakkı esas sözleşmeyle ya da şirket organı kararıyla kaldırılamaz ve sınırlandırılamaz.

Özel denetim bakımından TTK m. 438 ve 439’daki iki aşamanın ayrı değerlendirilmesi gerekir. Her pay sahibi, pay sahipliği haklarını kullanabilmesi için gerekli olması ve daha önce bilgi alma veya inceleme hakkını kullanmış bulunması şartıyla belirli olayların özel denetim yoluyla açıklığa kavuşturulmasını genel kuruldan isteyebilir. Talebin genel kurulca kabulü hâlinde şirket veya her bir pay sahibi 30 gün içinde mahkemeden özel denetçi atanmasını talep edebilir.

Genel kurul talebi reddederse TTK m. 439 devreye girer. Bu kez %10 veya %5 eşiğini sağlayan pay sahipleri ya da paylarının itibari değeri toplamı en az 1 milyon Türk lirası olan pay sahipleri, ret tarihinden itibaren üç ay içinde mahkemeden özel denetçi atanmasını isteyebilir. Başvuruda kanuna veya esas sözleşmeye aykırı davranışla şirketin ya da pay sahiplerinin zarara uğratıldığı ikna edici biçimde ortaya konulmalıdır.

Nama Yazılı Pay Senedi Çıkarılması ve Yönetim Kurulunda Temsil

TTK m. 486/3 uyarınca azlık isterse şirketin kuruluşundan sonra, nama yazılı pay senetleri bastırılarak tüm nama yazılı pay senedi sahiplerine dağıtılır. Bu hak, pay sahipliği konumunun belgelendirilmesi ve pay işlemlerinin güvenli yürütülmesi bakımından pratik değer taşır. Ancak bu hak, borsada işlem gören paylar bakımından kaydi pay sisteminin varlığı sebebiyle uygulanmaz.

TTK m. 360’a dayalı yönetim kurulunda temsil hakkı ise esas sözleşme düzenlemesi gerektirir. Belirlenen grup veya azlık aday önerme hakkına sahip olabilir ya da üyelerin bu gruptan seçileceği kararlaştırılabilir. Haklı sebep bulunmadıkça önerilen adayın seçilmesi gerekir. Halka açık anonim şirketlerde bu temsil hakkı yönetim kurulu üye sayısının yarısını aşamaz, bağımsız üyelere ilişkin düzenlemeler saklıdır. Bu hükme göre, yönetim kurulunda temsil edilme hakkı tanınan paylar imtiyazlı sayılmaktadır.

İptal, Butlan, Sorumluluk ve Haklı Sebeple Fesih Davalarının Ayrımı

Bir genel kurul kararı kanuna, esas sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırıysa TTK m. 445 kapsamında iptal davası gündeme gelebilir. Dava, karar tarihinden itibaren üç ay içinde şirket merkezindeki asliye ticaret mahkemesinde açılmalıdır. Toplantıda bulunan pay sahibinin kural olarak olumsuz oy vermesi ve muhalefetini tutanağa geçirtmesi gerekir. Çağrı veya katılma usulsüzlükleri bakımından TTK m. 446’daki ayrı şartlar incelenmelidir.

TTK m. 447’deki butlan, pay sahibinin vazgeçilmez haklarını kaldıran, bilgi ve inceleme hakkını kanunun izin verdiği ölçünün ötesinde sınırlayan ya da anonim şirketin temel yapısını bozan kararlar gibi ağır sakatlıklara ilişkindir. Her hukuka aykırılığa “butlan” denilerek iptal davasındaki üç aylık süre bertaraf edilemez.

Yönetim kurulu üyeleri veya diğer sorumlular şirkete zarar vermişse TTK m. 555 uyarınca şirketin zararının tazmini istenebilir. Her pay sahibi bu davayı açabilse de hükmedilecek tazminatın şirkete ödenmesini talep eder. Bu yol belirli zararı gidermeye yöneliktir, TTK m. 531 ise ortaklık ilişkisindeki ağır ve süreklilik gösteren soruna yapısal bir çözüm arar.

TTK 531 Kapsamında Haklı Sebeple Fesih Nasıl Değerlendirilir?

TTK m. 531’de haklı sebepler tek tek belirtilmediğinden söz konusu değerlendirme somut olayın özelliklerine göre şirketin ortaklık yapısı, taraflar arasındaki ilişkinin seyri ve ileri sürülen ihlallerin ağırlığı birlikte dikkate alınarak yapılmaktadır. Uygulamada özellikle aşağıdaki durumlar haklı sebep iddiasına dayanak oluşturabilmektedir:

• Şirket mal varlığının şeffaf olmayan işlemlerle azaltılması;
• Bilgi alma ve inceleme hakkının sürekli, gerekçesiz biçimde engellenmesi;
• Çoğunluğun şirket kaynaklarını kendisi veya ilişkili kişiler lehine kullanması;
• Genel kurulların sürekli usulsüz yürütülmesi ya da azlık haklarının işlevsiz bırakılması;
• Ekonomik gerekçe olmadan kârın uzun süre dağıtılmaması ve azlığın sistematik biçimde dışlanması;
• Özellikle kapalı veya aile şirketlerinde güven ilişkisinin şirket faaliyetini ciddi biçimde kilitleyen ölçüde bozulması;

Bu hâllerden birinin bulunması tek başına şirketin feshini gerektirmez. Mahkeme, ileri sürülen davranışların ağırlığını ve sürekliliğini, şirkete ve pay sahiplerine etkisini, davacının tutumunu ve daha hafif hukuki yollarla uyuşmazlığın giderilip giderilemeyeceğini birlikte değerlendirir. Bu nedenle münferit bir oy uyuşmazlığı veya iptal davasıyla giderilebilecek tek bir genel kurul kararı kural olarak yeterli görülmeyebilir. Buna karşılık farklı ihlallerin süreklilik göstermesi ve birlikte değerlendirildiğinde azlık bakımından ortaklık ilişkisinin devamını çekilmez hâle getirmesi haklı sebep değerlendirmesini güçlendirebilir.

Fesih Son Çaredir ve Mahkeme Başka Bir Çözüm Kurabilir

TTK m. 531 davasını halka açık olmayan şirkette en az %10’u, halka açık şirkette en az %5’i temsil eden payların sahipleri açabilir. Dava feshi istenen şirkete yöneltilir ve şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde görülür. TTK m. 1521 gereğince pay sahipliği ilişkisinden doğan bu davada basit yargılama usulü uygulanır.

Davacı şirketin feshini talep etmiş olsa dahi mahkeme bu taleple bağlı değildir. TTK m. 531 uyarınca fesih yerine davacı pay sahiplerinin paylarının karar tarihine en yakın tarihteki gerçek değerinin ödenerek şirketten çıkarılmalarına veya şirketin devamını sağlayacak, duruma uygun ve kabul edilebilir başka bir çözüm de kurulabilir. TTK m. 531 bu nedenle pay sahibine tek taraflı ve koşulsuz bir çıkış hakkı vermez; çözüm, haklı sebepler ispatlandıktan sonra mahkemenin değerlendirmesiyle şekillenir.

Payın gerçek değeri belirlenirken yalnızca nominal veya defter değeri esas alınmaz. Şirketin mal varlığı, borçları, gelir yaratma kapasitesi, paya bağlı imtiyazlar ve değerleme tarihine yakın gelişmeler de bilirkişi incelemesinde dikkate alınabilir. Fesih en ağır müdahale olduğundan çıkış veya başka bir çözümün ihlali gidermeye yeterli olup olmadığı ayrıca tartışılır.

TTK m. 531’de fesih davası için özel bir kanuni hak düşürücü süre öngörülmemiştir. Bu, sınırsız biçimde beklenebileceği anlamına gelmez. Uzun gecikme; dürüstlük kuralı değerlendirmesini, olayların ağırlığına ilişkin mahkeme kanaatini, delillerin korunmasını ve ihtiyati koruma ihtiyacının inandırıcılığını olumsuz etkileyebilir.

Dava Öncesinde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

1. Pay sahipliğini ve eşiği doğrulayın. Esas sözleşme, ticaret sicili kayıtları, pay defteri, pay senetleri ve varsa kaydi kayıtlar birlikte incelenmelidir. Birden fazla pay sahibi eşiği birlikte sağlıyorsa başvuru iradesi ve payların dava boyunca korunması baştan planlanmalıdır.
2. Olayları tarih sırasına koyun. Genel kurul çağrıları, tutanaklar, muhalefet şerhleri, yönetim kurulu kararları, noter bildirimleri ve yazışmalar tek bir kronolojide eşleştirilmelidir. Süregelen ihlal iddiası münferit olaylardan bu şekilde ayrılır.
3. Her olgu için doğru yolu ve süreyi belirleyin. İptalde üç ay, bilgi talebinin açık reddinde 10 gün, kabul edilen özel denetimde 30 gün ve reddedilen özel denetimde üç ay ayrı ayrı takvime işlenmelidir. TTK m. 531 iddiası, süresi kaçırılmış bir iptal davasının yerine geçirilmemelidir.
4. Şirket içi başvuruları kayıt altına alın. Bilgi talepleri belirli sorular içermeli, çağrı ve gündem istemleri TTK m. 411’deki noter usulüne uymalı, finansal tablolara itirazlar toplantı tutanağına açıkça geçirilmelidir. TTK m. 531 diğer yolların tüketilmesini açıkça dava şartı yapmasa da daha hafif araçların neden yetersiz kaldığını gösteren kayıtlar, feshin son çare olduğunu açıklamaya yardımcı olur.
5. Finansal delili koruyun. Finansal tablolar, faaliyet ve denetim raporları, ilişkili taraf sözleşmeleri, banka hareketleri, değerleme raporları ve şirket varlıklarına ilişkin kayıtlar hukuka uygun biçimde muhafaza edilmelidir. Erişilemeyen kayıtların mahkeme aracılığıyla getirtilmesi ve uzman incelemesi talep edilebilir.
6. Acil riskleri ayrı değerlendirin. Mal varlığının devri, kayıtların kaybolması veya geri döndürülemez bir genel kurul kararının uygulanması riski varsa ihtiyati tedbir ve delil tespiti seçenekleri gecikmeden incelenmelidir. İstenen koruma somut tehlikeyle ölçülü olmalıdır.
7. Çözüm ve değerleme senaryolarını hazırlayın. Fesih, gerçek değer üzerinden çıkış ve şirketi ayakta tutacak diğer seçeneklerin ekonomik sonuçları dava açılmadan önce modellenmelidir. Böylece talep yalnız geçmiş ihlalleri değil, uygulanabilir çözümü de mahkemeye gösterebilir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Genel kurulda muhalefetin tutanağa geçirilmemesi, bilgi taleplerinin yalnızca sözlü olarak ileri sürülmesi veya farklı dava ve başvuru sürelerinin birbirine karıştırılması ve hukuka aykırı yollardan şirket verisi elde edilmesi ispat gücünü zayıflatabilir. Aynı şekilde her anlaşmazlığı doğrudan fesih sebebi saymak da TTK m. 531’in son çare niteliğiyle bağdaşmaz. Haklı sebeple fesih iddiasının tekrar eden ihlaller, zamanında kullanılan pay sahipliği hakları ve daha hafif hukuki yolların neden yetersiz kaldığı birlikte ortaya konularak temellendirilmesi gerekmektedir.

Ortaklık Uyuşmazlıklarında Esenyel Partners ile Stratejik Koruma

Azlık haklarının zamanında kullanılmaması, kısa dava sürelerinin kaçırılmasına; kontrolsüz bir fesih talebi ise şirket değerinin ve ticari ilişkinin gereksiz yere zarar görmesine yol açabilir. Özellikle mal varlığı hareketi veya bilgi kaybı riski bulunan dosyalarda gecikme etkili koruma alanını daraltır.

Esenyel Partners; esas sözleşme ve pay yapısının incelenmesi, genel kurul ve bilgi alma süreçlerinin yönetimi, özel denetim, iptal ve sorumluluk davaları ile TTK m. 531 stratejisinin kurulmasında pay sahiplerine ve şirketlere hukuki destek sunar.

Azlık haklarınızı korumak, mevcut uyuşmazlığın delil ve süre haritasını çıkarmak ya da şirketin devamını sağlayacak ölçülü bir çözüm geliştirmek için Esenyel Partners ile iletişime geçebilirsiniz.

İletişim