Donatanın Sorumluluğunun Sınırlandırılması (LLMC 1976) ve Türkiye’deki Fon Kurma Prosedürü
Donatanın sorumluluğunun sınırlandırılması, büyük tutarlı deniz alacaklarının belirli bir üst sınır içinde karşılanmasına imkân verir. Bir çatma, liman tesisi hasarı veya yük zararı sonrasında LLMC 1976 limitinin doğru hesaplanması kadar Türkiye’de fon kurulup kurulmayacağına zamanında karar verilmesi de geminin seferine ve teminatların durumuna doğrudan etki edebilir.
Sınırlama, borcun veya sorumluluğun bulunmadığı anlamına gelmez. Önce talebin LLMC kapsamına girip girmediği, ardından sınırlama hakkına sahip kişi, uygulanacak limit ve bu hakkın kaybedilip kaybedilmediği ayrı ayrı incelenmelidir.
Bu bültende LLMC 1976 ve Türkiye’deki fon kurma prosedürü detaylı bir şekilde incelenecek olup temel sorulara cevap bulunacaktır. İşbu bültende incelenecek temel hususlar şu şekildedir:
- LLMC 1976 Sistemi Türkiye’de Nasıl Uygulanır?
- Kimler Sorumluluklarını Sınırlandırabilir?
- Hangi Deniz Alacakları Sınırlandırma Kapsamına Girebilir?
- Sorumluluğun Sınırlandırılması Hakkının Kaybedilmesi
- LLMC 1976 Kapsamındaki Güncel Sorumluluk Limitleri
- Türkiye’de Gemilere Özgü Sorumluluk Limitleri
- Fon Kurulması Zorunlu mudur?
- Türkiye’de Fon Kurma Prosedürü
- Nakit veya Teminat
- Mahkemenin Görev ve Yetkisi Nasıl Belirlenir?
- Fonun Alacaklar ve Teminatlar Üzerindeki Etkisi
- Gerekli Belgeler
LLMC 1976 Sistemi Türkiye’de Nasıl Uygulanır?
Deniz Alacaklarına Karşı Mesuliyetin Sınırlanması Hakkında 1976 Tarihli Sözleşme, 1996 Protokolü ile değiştirilmiştir. Türkiye bakımından 1996 Protokolü 17 Ekim 2010’da yürürlüğe girmiştir. IMO’nun 2012’de kabul ettiği ve limitleri yükselten değişiklikler ise 8 Haziran 2015’te yürürlüğe girmiştir.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 1328’inci ila 1335’inci maddeleri sınırlama rejimini Türk hukukuna bağlar. Fonun kurulması ve sonuçları bakımından TTK’nin 1342’nci ila 1349’uncu maddeleri de uygulanır. TTK m. 1329 gereğince bu sistem, yabancılık unsuru taşımayan hâllerde de devreye girebilir.
Sözleşme yalnızca sicilde malik görünen kişiye yönelik değildir. Somut olayın şartlarına göre gemi maliki, çarterer, gemi yöneticisi, işleten, kurtaran ve bunların fiilinden sorumlu oldukları kişiler ile sorumluluk sigortacısı sınırlama hakkından yararlanabilir. Her başvuruda talebin niteliği ile başvuranın LLMC kapsamındaki sıfatı belgelenmelidir.
Hangi Deniz Alacakları Sınırlandırılabilir?
Geminin işletilmesiyle doğrudan bağlantılı ölüm ve bedensel zarar talepleri, eşya ziyaı veya hasarı, gecikme zararları ve sözleşme dışındaki bazı diğer kayıplar LLMC m. 2 çerçevesinde sınırlamaya konu olabilir. Liman yapıları, havuzlar, seyrüsefere elverişli su yolları ve seyir yardımcılarında meydana gelen hasarlar da uygun şartlarda sistem içinde değerlendirilir.
Her deniz alacağı sınırlanamaz. TTK m. 1331, LLMC m. 2(1)(d) ve (e) kapsamındaki batmış, enkaz hâline gelmiş, karaya oturmuş veya terk edilmiş geminin ve gemideki yükün kaldırılması, yok edilmesi ya da zararsız hâle getirilmesine ilişkin talepleri Türkiye’de sınırlama dışında bırakır. Bu tercih nedeniyle enkaz ve yük kaldırma giderlerinin genel “diğer talepler” limitine otomatik olarak alınması doğru değildir.
LLMC m. 3’te sayılan talepler de sınırlama rejiminin dışındadır. Kurtarma ve yardım alacakları, müşterek avarya katkı alacakları ile özel uluslararası veya ulusal rejimlere tabi belirli petrol kirliliği ve nükleer zarar talepleri bunlar arasındadır. Bir olayda farklı nitelikte alacaklar birlikte ileri sürülüyorsa her talep ayrı sınıflandırılmalıdır.
Sınırlama Hakkı Ne Zaman Kaybedilir?
Sorumlu kişi, zararın kendi kişisel fiil veya ihmalinden kaynaklandığı, bu davranışın zarara yol açma kastıyla ya da pervasızca ve zararın muhtemel olduğunu bilerek gerçekleştirildiği ispatlanırsa sınırlama hakkını kaybedebilir. Bu ölçüt sıradan kusurdan daha yüksek bir ispat eşiği öngörür.
Tüzel kişilerde hangi gerçek kişinin davranışının kuruma atfedileceği ayrıca belirlenir. TTK m. 1343; organların, ortakların, paydaş donatanların, gemi müdürünün ve yetkili temsilcilerin durumuna ilişkin çerçeve sağlar. Olay incelemesi yapılmadan yalnızca personelin kusurlu eylemine dayanılarak sınırlama hakkının kalktığı varsayılmamalıdır.
Güncel LLMC Sorumluluk Limitleri
2012 değişiklikleriyle yükseltilen ve 8 Haziran 2015’ten beri yürürlükte olan genel limitler, geminin gros tonajı ve talep grubuna göre hesaplanır. “GT” geminin gros tonajını, “SDR” ise Uluslararası Para Fonu tarafından tanımlanan özel çekme hakkını ifade eder.
| Talep grubu | 2.000 GT’ye kadar temel limit | 2.001–30.000 GT | 30.001–70.000 GT | 70.000 GT üzeri |
| Ölüm ve bedensel zarar | 3,02 milyon SDR | Her ton için 1.208 SDR | Her ton için 906 SDR | Her ton için 604 SDR |
| Diğer talepler | 1,51 milyon SDR | Her ton için 604 SDR | Her ton için 453 SDR | Her ton için 302 SDR |
Tablodaki ek tutarlar kademeli hesaplanır. Örneğin 35.000 GT’lik bir gemide 30.000 tona kadarki kademe ile 30.001–35.000 arasındaki kademe ayrı ayrı hesaplanıp ilgili temel limite eklenir. Can ve beden taleplerine ayrılan fonun yetersiz kaldığı hâllerde LLMC’nin paylaştırma kuralları ayrıca uygulanır.
Geminin yolcularının ölümü veya bedensel zararı nedeniyle doğan taleplerde limit, geminin belgelendirilmiş yolcu taşıma kapasitesinin her bir yolcu için 175.000 SDR ile çarpılmasıyla belirlenir. Yolcu sertifikası ve olayın yolcu taşımasıyla bağlantısı bu nedenle hesap dosyasına eklenmelidir.
Türkiye’ye Özgü Gemi Limitleri
TTK m. 1332’deki 83.500 SDR tutarı, 300 GT’den küçük bütün gemiler ve bütün talepler için genel bir limit değildir. Bu özel tutar, LLMC m. 15(2)(b) kapsamındaki belirli gemilerde “diğer talepler” için uygulanır; diğer durumlarda LLMC limitleri geçerliliğini korur.
Sondaj işlemi gemileri için TTK m. 1333 ayrı bir düzen kurar. Alacağın gemi sondaj için kullanılmak üzere sondaj yerindeyken doğması şartıyla ölüm ve bedensel zarar taleplerinde 32 milyon SDR, diğer taleplerde 20 milyon SDR sınırı uygulanır. Geminin niteliği kadar olay anındaki kullanım ve konum da kontrol edilmelidir.
Fon Kurmak Zorunlu mudur?
TTK m. 1335 uyarınca sınırlama hakkı fon kurulmadan da bir dava veya takipte ileri sürülebilir. Bu nedenle Türkiye’de sorumluluğun sınırlandırılabilmesi için her olayda önceden fon kurulması zorunlu değildir.
Fon yine de güçlü bir usul aracı olabilir. Aynı olaydan doğan çok sayıda talebi tek bir havuzda toplamak, alacaklılar arasındaki paylaştırmayı yönetmek ve şartları oluştuğunda gemi veya başka mal varlığı üzerindeki haczin kaldırılması ile teminatların çözülmesini istemek bakımından işlev görür. Fon kurma kararı; taleplerin sayısı, geminin bağlı olup olmadığı, mevcut teminatlar ve farklı ülkelerdeki yargılamalar birlikte değerlendirilerek verilmelidir.
Türkiye’de Fon Kurma Prosedürü
LLMC m. 11’e göre fon, sınırlama hakkına sahip kişi aleyhine talebin ileri sürüldüğü taraf devletlerden birinde kurulabilir. Türkiye’de başvuru mahkemeye yapılır. Uygulamada başvuru öncesinde şu çalışmaların tamamlanması önem taşır:
- Başvuranın LLMC kapsamında sınırlama hakkına sahip olduğu ve olayla bağlantısı açıklanır.
- Gemi tonaj belgesi, talep türleri ve varsa yolcu kapasitesi üzerinden uygulanacak limit hesaplanır.
- Limit tutarına, sorumluluğa yol açan olay tarihinden fonun kurulduğu tarihe kadar işleyecek faiz eklenir.
- Fon tutarı nakit olarak yatırılır veya mahkemenin yeterli kabul edeceği bir teminat sunulur.
- Aynı olaydan ve aynı sorumluluk çevresinden doğan talepler için ortak fon olduğu belirtilir.
- Derdest dava, takip, haciz ve teminatlarla birlikte bilinen alacaklıların listesi mahkemeye sunulur.
Fon, LLMC kapsamında hesaplanan toplam sınır üzerinden kurulur. Aynı olay için sınırlama hakkına sahip kişilerden biri veya sigortacı tarafından kurulan fon, şartları varsa ilgili kişiler bakımından ortak fon sayılabilir. TTK m. 1342 uyarınca tüzel kişi, adi şirket veya donatma iştiraki adına fon kurulmamışsa ilgili borçtan şahsen sorumlu tutulabilecek kişi de toplam limit üzerinden fon kurabilir; kişinin ortaklık payı oranında daha düşük bir fon kurulmaz.
Nakit veya Teminat Seçeneği
LLMC m. 11, fonun limit ve fon tarihine kadar hesaplanan faiz toplamının yatırılmasıyla ya da mahkemenin yeterli kabul edeceği bir teminatla kurulmasına izin verir. Banka garantisi veya P&I kulübü taahhüdü gibi bir güvencenin kabul edilip edilmeyeceği, metni ve koşullarıyla birlikte mahkemece değerlendirilir; her teminat otomatik olarak yeterli sayılmaz.
TTK m. 1347 gereğince nakden oluşturulan fon paylaştırma tamamlanıncaya kadar faiz getiren bir hesapta tutulur. Sorumluluk sınırını aşan alacak kısmı için, mahkeme sınırlamayı kabul ettiğinde ayrıca faiz işletilemez.
Görevli ve Yetkili Mahkeme Nasıl Belirlenir?
TTK m. 1348’e göre fon konusunda görevli mahkeme, deniz ticareti işlerine bakmakla görevli asliye ticaret mahkemesidir. Böyle bir mahkemenin bulunmadığı yerde bu işle görevlendirilmiş asliye ticaret mahkemesi, o da yoksa görevlendirilmiş asliye hukuk mahkemesi başvuruyu inceler.
Yetkili mahkeme geminin sicil ve bayrak durumuna göre değişir:
- Sicile kayıtlı olmayan Türk gemisinde, malikin yerleşim yeri mahkemesi
- Türk Gemi Siciline kayıtlı gemide, gemi sicilinin gözetimi altında tutulduğu mahkeme
- Yabancı gemide, deniz ticareti işlerine bakmakla görevli İstanbul Asliye Ticaret Mahkemesi
Yanlış yerde açılan fon dosyası zaman ve teminat maliyeti doğurabileceğinden başvurudan önce gemi sicil kaydı, malik bilgileri ve yabancı gemiler bakımından Türkiye’deki mevcut takipler birlikte incelenmelidir.
Fonun Alacaklara ve Teminatlara Etkisi
Fon, yalnızca sınırlanabilir alacakların ödenmesine ayrılır. TTK m. 1346 uyarınca sınırlama dışındaki alacaklılar fona başvuramaz; paylaştırmadan sonra bakiye kalırsa fonu kuran kişinin diğer alacaklıları bu bakiye üzerinde takip yürütebilir.
Alacaklar, kural olarak fona kabul edilen tutarları oranında paylaştırılır. TTK m. 1334; ölüm ve yaralanma alacaklarının LLMC’den doğan hakları saklı kalmak üzere, liman tesisleri, havuzlar, seyrüsefere elverişli su yolları ve seyir yardımcılarına ilişkin belirli alacaklara diğer mal varlığı talepleri karşısında öncelik tanır. Bu nedenle paylaştırma salt yüzdesel bir hesap değildir; talep sınıfı ve kanuni öncelik de belirlenmelidir.
TTK m. 1345 uyarınca fon mahkemesi bir alacağın fona gireceğini kabul ettiği anda, o alacağa ilişkin ayni ve şahsi teminatlar sona erer. Teminatların sağladığı önceki sıralar fon paylaştırmasında korunmaz. Geminin veya diğer mal varlığının serbest bırakılması ise LLMC m. 13’teki şartlara, fonun nerede kurulduğuna ve ilgili mahkeme kararına göre ele alınmalıdır; fon başvurusu tek başına her haczi otomatik biçimde kaldırmaz.
Yargılama ve takip giderleri fon limitinin içinde erimez. TTK m. 1349 gereğince bu giderler için sorumluluk sınırlandırılamaz ve borçlu bunları ayrıca ödemekle yükümlü olabilir.
Başvuru Dosyasında Hangi Belgeler Bulunmalı?
Fon dosyasının içeriği olayın özelliklerine göre değişir. İlk aşamada aşağıdaki belge ve kayıtların toplanması, hesap ile teminat incelemesini hızlandırabilir:
- Olay tarihinden fon tarihine kadar faiz hesabı
- Nakit dekontu veya önerilen teminatın tam metni
- Yolcu talebi varsa onaylı yolcu kapasitesi belgesi
- Bilinen alacakların tür, tutar ve hukuki dayanak listesi
- Deniz kazası raporları, jurnal kayıtları ve olay kronolojisi
- Sigortacı veya P&I kulübünün teminat ve temsil belgeleri
- Gemi sicil kaydı, tonaj sertifikası ve malik veya işleten bilgileri
- Mevcut dava, takip, ihtiyati haciz ve başka ülkelerdeki işlemlere ilişkin kararlar
Sonuç olarak, bir deniz kazasının ardından sınırlama fonu kurulması veya mevcut hacizlerin kaldırılması konularında, yanlış limit hesabı, sınırlama dışındaki bir alacağın fona dâhil edilmesi veya yetkisiz mahkemeye başvuru; geminin bağlı kalma süresini ve teminat maliyetini artırabileceğinden profesyonel destek alınması önem teşkil etmektedir.
Konu hakkında daha detaylı bilgi talep etmeniz hâlinde tarafımızla aşağıdaki irtibat numaraları üzerinden istediğiniz zaman iletişime geçebilirsiniz.
İlgili Kişiler
| Selçuk Esenyel Kurucu ve Yönetici Ortak Telefon: +90 212 397 19 91 Faks: +90 212 397 19 92 Cep: +90 506 792 76 90 | Türker Yıldırım Ortak Telefon: +90 212 397 19 91 Faks: +90 212 397 19 92 Cep: +90 505 650 47 24 |
| Ali Nihad Özgürel Yönetici Avukat nihad.ozgurel@esenyelpartners.com Telefon: +90 212 397 19 91 Faks: +90 212 397 19 92 Cep: +90 539 896 46 66 | |